III. Ebû Hanîfe (r.a.)’in Hadîs ilminde Otorite Oluşu

III. Ebû Hanîfe (r.a.)’in Hadîs ilminde Otorite Oluşu

III. Ebû Hanîfe (r.a.)’in Hadîs İlminde Otorite Oluşu
Gerek önceki, gerek sonraki otorite âlimler, Ebû Hanîfe (r.a.)’in hadîs ilminde önde gelen bir âlim oldu-ğuna şâhidlik etmektedirler. Muhaddis İmâm ve Mağrib’in Hâfızı Ebû Ömer Yusuf İbn Abdülber en-Nemerî el-Kurtubî el-Endülüsî (rh.a.), Câmiu beyâni’l-ilm isimli meşhûr eserinde Abdullah b. Muhammed b. Yusuf -İbn Rahmûn -Muhammed b. Bekir b. Dâse isnâdıyla Ebû Dâvûd Süleyman b. el-Eş‘as es-Sicistanî’nin “Allâh (c.c.) İmâm-ı Mâlik’e rahmet eyle-sin. O bir otoriteydi. Allâh (c.c.) İmâm-ı Şâfiî’ye rahmet eylesin. O bir otoriteydi. Allâh (c.c.) Ebû Hanîfe (r.a.)’e rahmet eylesin o da bir otoriteydi” dediğini nak-letmektedir.14

İbn Abdülber’in, el-İntikâ isimli eserinde Abdullah b. Muhammed b. Abdülmü’min b. Yahyâ’nın İbn Dâse diye meşhûr olan Ebû Bekir Muhammed b. Bekir b. Abdurrezzak’tan nakline göre Ebû Dâvûd Süleyman b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistanî “Allah (c.c.) İmâm-ı Mâlik’e rahmet eylesin. O bir otoriteydi. Allâh (c.c.) İmâm-ı Şâfiî’ye rahmet eylesin. O bir otoriteydi. Allâh (c.c.) Ebû Hanîfe (r.a.)’e rahmet eylesin. O da bir otori-teydi” demiştir.15

Bunlar sünen sâhibi sebt, hâfızların efendisi, sünnetin üstâdı Ebû Dâvûd el-Ezdî es-Sicistanî’nin üç imâmın imâmlığı konusundaki şahâdetidir. Sözü geçen bu imâmlığın ne anlama geldiğini ve açıklamasını imâm, hâfız, allâme, Horasan’ın üstadı Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin el-Beyhakî’nin Delâilu’n-nübüvve isimli eserinin giriş kısmında tatmin edici bir şekilde bulmak mümkündür. Beyhakî’nin ifâdesi aynen şöyledir:
“Bu bölümde bilinmesi uygun olan husûslardan biri-si, Yüce Allâh’ın Hz. Peygamber (s.a.v.)’i hak üzere gönderdiğini ve O’na Kur’ân-ı Kerîm’ini indirdiğini ve bu kitâbı muhâfaza etmeyi garanti ettiğini bilmek ge-rektiğidir. Nitekim Yüce Allâh bu konuda şöyle der: “Kur’ân’ı kesinlikle biz indirdik; elbette onu yine biz koruyacağız.”16 Yine bilmek gerekir ki Yüce Allâh, Resûlü Hz. Peygamber (s.a.v.)’i, dînini ve Kitâbını açıklamakla görevlendirmiştir. Nitekim bu husûsta Allâhü Te‘âlâ “İnsanlara kendilerine indirileni açıklaman için ve düşünüp anlasınlar diye sana da bu Kur’ân’ı indirdik.”17 buyurmaktadır. Yüce Allâh Peygamberi (s.a.v.)’i, açıklamakla görevlendirdiği husûsları açıklamak üzere ümmeti içinde belli bir süre bırakmış, sonra da O (s.a.v.)’i ve ümmetini apaçık bir yol üzere bırakmış olarak kendi rahmetine almıştır. Artık Müslümanlar, herhangi bir olayla karşılaştıklarında Allâh (c.c.)’nün Kitâbında ve Peygamberi (s.a.v.)’in sünnetinde o olayın açıklamasını ya açıktan açığa veya delâlet yoluyla bulacaklardır.

“Yüce Allâh, her asırda Hz. Peygamber (s.a.v.)’in ümmeti arasından İslâmı açıklayan, ümmeti için muhâfaza eden ve bid‘atı ondan uzak kılan âlimler çı-karmıştır.
“Nitekim Ebû Sa‘d Ahmed b. Muhammed es-Sûfî’nin, Ebû Ahmed b. Adiy -Abdullah b. Muhammed b. Abdülaziz -Ebü’r-Rebî’ ez-Zehranî -Hammad b. Zeyd -Bakiyye b. el-Velid -Mûan b. Rifâa -İbrâhîm b. Abdurrahman el-Uzrî isnâdıyla nakline göre Hz. Pey-gamber (s.a.v.) “Bu ilme her nesilden onların âdil olan-ları vâris olur. Bunlar, aşırıların tahrîfini, haksızların haksız isnâdlarını ve câhillerin te’vîlini ilimden uzak ederler” buyurmuştur.18
“Bu hadîsi Velid b. Müslim, İbrâhîm b. Abdurrahman -hocalarından bir sika râvî isnâdıyla Hz. Peygamber (s.a.v.)’den rivâyet etmiştir.

“Bu haber, sahâbe döneminden günümüze kadar her asırda doğru çıkmıştır. Her çağda sünnetin râvîlerini tanıyan belli bir topluluk mevcûd olmuş, cerh ve ta‘dîl açısından onların durumlarına vâkıf olmuş, durumlarını beyân etmiş ve bunları kitaplarda zikretmişlerdir. Niha-yet râvîlerin durumlarına vâkıf olmak isteyen kimse, buna imkân bulabilir bir hâle gelmiştir. Cerh ve ta‘dîl konusunda fukahâu’l-emsâr19 ve onların dışında hadîs âlimleri fikir beyân etmişlerdir.
“Ebû Abdurrahman Muhammed b. Hüseyn es-Silmî’nin, Ebû Sa‘îd el-Hallâl -Ebü’l-Kâsım el-Beğavî -Mahmûd b. Gaylan el-Mervezî isnâdıyla el-Hımmanî’den nakline göre Ebû Hanîfe (r.a.) “Câbir el-Cu‘fî’den daha yalancı, Atâ’dan daha fazîletlisini gör-medim” demiştir.

“Abdülhamid el-Hımmanî’nin nakline göre Ebû Sa‘d es-Sağanî bir gün Ebû Hanîfe (r.a.)’e ‘Ey Ebû Hanîfe! Sevrî’den ilim alma konusunda ne dersin?’ diye sorunca Ebû Hanîfe (r.a.)’ Ondan aldığın rivâyetleri yazabilirsin. Çünkü o sika birisidir. Ancak Ebû İshâk’ın el-Hâris’ten rivâyet ettiği hadîslerle, Câbir el-Cu‘fî hadîsi bundan müstesnâdır’ demiştir.”
“Bağdad’da Ebü’l-Hasen b. el-Fadl el-Kattân’nın Abdullah b. Ca‘fer -Yakub b. Süfyân isnâdıyla Harmele’den nakline göre İmâm-ı Şâfiî (r.a.) “Harâm b. Osman’dan rivâyette bulunmak haramdır” demiştir.
“Bağdâd’da Ebû Abdullah el-Hüseyin b. el-Hasen el-⁄adâirî’nin Ahmed b. Süleyman -Ca‘fer b. Muham-med es-Sâiğ isnâdıyla Affân’dan nakline göre Yahyâ b. Sa‘îd el-Kattân “Şu‘be b. Haccac’a, Süfyân es-Sevrî, Mâlik b. Enes ve Süfyân b. Uyeyne (rh.a.e.)’e hadîste yalancılıkla ithâm olunup20 onu ezberlememiş olan kişinin hakkında ne yapacağımı sorduğumda bana ‘Onun durumunu insanlara açıkla’ dediler, demiştir.”

“Ebû Alî el-Hüseyin b. Muhammed er-Rûzbârî’nin, Ebû Bekr Ahmed b. Kâmil b. Halef el-Kâdî -Ebû Sa‘d el-Herevî isnâdıyla Bekr b. Hallâd’dan nakline göre Yahyâ b. Sa‘îd el-Kattân’a ‘Hadîsini kabûl etmediğin kimselerin Allâh (c.c.) katında senden davacı olmala-rından korkmuyor musun?’ diye sorulunca Yahyâ “Hadîsini almadığım kimselerin Allâh (c.c.) katında benden davacı olmaları, Hz. Peygamber (s.a.v.)’in ‘Ya-lan olduğu zannedilen bir hadîsi bana isnâd ederek ne-den rivâyet ettin?’ diye davacı olmasından çok daha sevimlidir” diye cevâb vermiştir.
“Ebû Abdullah’ın Ebü’l-Velid el-Fakîh vâsıtasıyla Hasen b. Süfyân’dan nakline göre Harmele b. Yahyâ şöyle anlatmıştır: “Ben, İmâm-ı Şâfiî’nin ‘Şu‘be b. Haccac olmasaydı Irak’ta hadîs öğrenilemezdi. Şu‘be hadîs rivâyet eden birisini gördüğünde yanına gider ve ‘Hadîs rivâyet etme! Aksi takdirde seni sultâna şikâyet ederim derdi.’ dediğini işittim.”
“Bu âlimlerin sünneti nasıl savundukları bu tavırdan açıkça anlaşılmaktadır. Zikrettiğimiz olayların benzerleri çoktur, ancak bunlar daha fazlasına ihtiyaç bırak-mamaktadır.”21
İmâm, hadîs hâfızı Ebû Îsâ et-Tirmizî (rh.a.), Sü-nen’inin sonundaki İlel Bölümünde şöyle der:
“Aklı ermeyen bazı kimseler, muhaddislerin hadîs ricâli hakkındaki konuşmalarını ayıplamışlardı. Arala-rında Hasan-ı Basrî ve Tâvûs olmak üzere tabiîn imâmlarından birçokları hadîs ricâlini tenkîd etmişlerdir. Hasan-ı Basrî ile Tâvûs, Ma‘bed el-Cühenî’yi tenkîd etmişlerdir. Sa‘îd b. Cübeyr ise Talk b. Habîb, İbrâhîm en-Nehâî ve Âmir eş-Şâ‘bî de Hâris el-Ağver hakkında tenkîdde bulunmuşlardır.

“Ebû Eyyûb es-Sahtiyânî, Abdullah b. Avn, Süley-man et-Teymî, Şu‘be b. el-Haccâc, Süfyân es-Sevrî, Mâlik b. Enes, Evzâî, Abdullah b. el-Mübârek, Yahyâ b. Sa‘îd el-Kattân, Vekî b. el-Cerrâh, Abdurrahman b. Mehdî ve bunların dışında ilim ehli daha birçok âlim aynı şekilde hareket edip, hadîs ricâlini değerlendirmiş ve zayıf olanları açıklamışlardır.
“Adı geçen âlimleri böylesi bir tavra sevk eden şeyin müslümanlara olan bağlılıkları olduğunu düşünmekte-yiz. Onların insanları lekelemek veya arkalarından çe-kiştirmede bulunmak istedikleri zannedilmemelidir. Kanaatimize göre tenkîdcilerin bütün yapmak istedikle-ri, bu râvîlerin tanınıp bilinmeleri için zayıf olduklarını beyân etmekten ibârettir. Çünkü zayıf olduğu ifâde edilen bazı râvîler bid‘atçi, bazıları ise hadîste ithâm olunan, başka bazıları ise gâfil ve çok hatâ eden kimselerdi. Netîce olarak bu âlimler, dinleri hakkında çok hassas oldukları ve onu sağlam temeller üzerine oturtmak istedikleri için râvîlerin durumlarını açıklamak istemişlerdir. Çünkü dîni ilgilendiren bir husûsta yapılacak şahâdetin, insanların hakları, mal ve mülkleri hakkındaki şahâdetten çok daha fazla araştırılması gerekir.”
Tirmizî burada birçok râvî hakkında cerh âlimlerinin değerlendirmelerini nakletmekte ve sonra şöyle devâm etmektedir:

“Mahmûd b. Gaylan’ın Ebû Yahyâ el-Hımmanî’den nakline göre Ebû Hanîfe (r.a.) Câbir el-Cu‘fî’den daha yalancı, Atâ b. Ebû Rebah’dan daha fazîletli bir kimse görmedim’ demiştir.”22
İbnu’l-Beyyî’ diye meşhûr olan Beyhakî’nin hocası büyük hadîs hâfızı, muhaddislerin imâmı Hâkim en-Nîsâbûrî el-Müstedrek ale’s-sahihayn isimli eserinde “Lâ nikâha illâ bi Veliyyin= velisiz nikâh geçerli değil-dir.”23 hadîsinin rivâyet yollarını aktarırken şöyle diyor:
“Bu hadîsi Ebû İshâk’tan -aralarında Ebû Hanîfe en-Numân b. Sâbit (r.a.), Rakabe b. Maskala el-Abdî, Mutarrif b. Tarîf el-Hârisî, Abdülhamid b. el-Hasen el-Hilâlî, Zekeriyya b. Ebû Zâide ve başkaları olmak üzere- zikrettiğimiz âlimlerden başkaları da merfû olarak rivâyet etmişlerdir. Biz onları bu bölümde zikrettik.”24

Hâkim eseri Ma‘rifetu ulûmi’l-hadîs’te ise şöyle demektedir:
“Hadîs ilminin kırkdokuzuncu çeşidi, tâbiîn ve etbau’t-tâbiînden olup, ezberlenmek, müzâkere edilmek, kendileri ile ve adlarının şarktan garba zikriyle teberrükte bulunulmak için hadîsleri toplanmış olan meşhûr ve sika imâmların bilinmesine dâirdir.
Hâkim en-Nîsâbûrî, burada her beldeden önde gelen bir çok âlimin adını zikretmektedir.
“Medinelilerden İbn Şihâb ez-Zührî, Muhammed b. el-Münkedir el-Kuraşî, Rebîa b. Ebû Abdurrahman er-Râî, Mâlik b. Enes el-Asbahî, Ca‘fer b. Muhammed es-Sâdık (rh.a.e.) ve başkaları,Mekke’den Mücâhid b. Cebr, Amr b. Dînâr, Abdulmelik b. Cureyc, Fudayl b. Iyâz (rh.a.e.) ve baş-kaları,Mısır’dan Amr b. el-Hâris, Yezîd b. Ebû Habîb, Hayve b. Şureyh et-Tucîbî (rh.a.e.) ve başkaları,Şam’dan Abdurrahman b. Amr el-Evzâî, Şuayb b. Ebû Hamza el-Hımsî, fıkıh âlimi olan Mekhûl (rh.a.e.) ve başkaları,Yemen’den Tâvûs, Abdullah b. Tâvûs (rh.a.e.) ve başkaları,
Yemâme’den Yahyâ b. Ebû Kesîr (rh.a.) ve başkala-rı, Kûfe’den Âmir b. Şerâhîl eş-Şa‘bî, Sa‘îd b. Cübeyr el-Esedî, İbrâhîm en-Nehâî, Ebû İshâk es-Sebiî, Hammad b. Ebû Süleyman, Mansur b. Mu‘temir, Muğîre b. Miksem ed-Dabbî, el-A‘meş el-Esedî, Mis‘ar b. Kidam el-Hilâlî, Ebû Hanîfe en-Nu’man b. Sâbit et-Teymî (r.a.), Süfyân b. Sa‘îd es-Sevrî, Dâvûd b. Nusayr et-Tâî, Züfer b. el-Huzeyl, Âfiye b. Yezîd el-Kâdî (rh.a.e.) ve başkaları,el-Cezîre’den, Meymûn b. Mihrân, Amr b. Meymûn b. Mihrân, Hâlid b. Madân el-Âbid (rh.a.e.) ve başkala-rı,Basra’dan Eyyûb b. Ebû Temîme es-Sahtiyanî, Şu‘be b. el-Haccac, Hişam b. Hassan, Katâde b. Diâme (rh.a.e.) ve başkaları,
Vâsıt’tan el-Âvvam b. Havşeb, Ebû Hâlid Yezîd b. Abdurrahman ed-Dâlânî (rh.a.e.) ve başkaları,
Horasan’dan fakih ve ibâdete düşkün (âbid) İbrâhîm b. Tahman, Belh halkından zâhid İbrâhîm b. Edhem, zâhid Şakîk b. İbrâhîm, Nadr b. Muhammed eş-Şeybânî (rh.a.e.) ve başkaları bulunmaktadır. Yüce Allâh bunla-rın tamâmına rahmet eylesin.”25

Hanbelî bilgini İbn Teymiye diye meşhûr Ebü’l-Abbâs Takıyyuddin Ahmed b. Abdulhalim Minhâcü’s-sünneti’n-nebeviyye fî nakdi kelâmi’ş-Şia ve’l-Kaderiyye isimli eserinde şöyle der:
“Ebü’l-Abbâs b. Ukde’nin Ca‘fer b. Muhammed b. Amr -Süleyman b. Abbad isnâdıyla -Beşşar b. Dâri’den nakline göre Ebû Hanîfe (r.a.), Muhammed b. Nû’man’la karşı karşıya gelince ‘(Kıyâmetin büyük alâmeti olan) güneşin batıdan doğması hadîsini kimden rivâyet ettin?’ diye sorar. Muhammed, ‘Senin ‘Ey Sâri-ye! Dağa çık, dağa!’26 hadîsini rivâyet ettiğin râvîden başkasından’ diye cevâb verir.

İbn-i Teymiye şöyle devam ediyor:
“Bu ifâde, ilim ehli otorite bilginlerin bu hadîse inanmadıklarını göstermektedir. Çünkü hadîsi önde gelen âlimlerden hiçbiri rivâyet etmemişti. Meşhûr âlimlerden biri olan Ebû Hanîfe (r.a.), şianın yurdu olan Kûfe’den olduğu için Hz. Alî (r.a.)’den rivâyetinde yalancılıkla ithâm olunamaz. Ebû Hanîfe (r.a.), şia ile karşı karşıya gelmiş, Hz. Alî (r.a.)’in fazîletlerine dâir Allâh (c.c.)’nün dilediği kadar rivâyet duymuştur. O, Hz. Alî (r.a.)’i seviyor ve ona muhabbet besliyordu. Bununla birlikte Muhammed b. en-Nû‘man’ın bu hadîsini kabûl etmemiştir. Ebû Hanîfe (r.a.), Tahavî ve benzerlerinden çok daha âlim ve çok daha fakihdi.

İbnu’n-Nû’man kendisine doğru dürüst bir cevâb ve-rememiş, bilakis senin “Yâ Sariyetü’l-cebele= Ey Sâri-ye! Dağa çık, dağa!” hadîsini rivâyet ettiğin râvîden başkasından rivâyet ettim demekle yetinmiştir. Burada ona verilecek cevâb şudur: Farzedelim ki bu haberin aslı esâsı yoktur. Haberin temelsiz oluşu, senin rivâyet etti-ğin haberin doğru olduğunu gösterir mi? Durum böyle olduğuna göre Ebû Hanîfe (r.a.), Hz. Ömer (r.a.), Hz. Alî (r.a.) ve başkalarının kerametlerini inkâr etmiyor, aksine bu hadîsi yalan olduğuna dâir birçok delil bulunup, şerîata ve akla muhâlif olduğu için inkâr edi-yor demektir. Çünkü bu hadîsi hadîs ilminde meşhûr olmuş tâbiîn ve etbâu’t-tâbiînden hiçbir âlim rivâyet etmemiştir. Hâlbuki bu âlimler sahâbeden hadîs rivâyet eden kimselerdir. Dahası bu rivâyeti, ancak yalancı veya adâleti ve zabtı bilinmeyen meçhul bir kimse rivâyet etmiştir. Netîce olarak bu gibi âlimler böyle bir hadîsi kabûl etmezler. Diğer müslüman âlimler, Peygamber (s.a.v.) Efendimizin mucizesini ve sevip bağlandıkları Hz. Alî (r.a.)’in fazîletini ihtivâ ettiği için böyle bir hadîsin sahîh olmasını temenni etmektedirler. Fakat onlar, yalan haberi tasdîke cevâz vermemekte ve dînin bir gereği olarak reddetmektedirler. Doğrusunu ancak Allâh (c.c.) bilir.”27

İbn Teymiye aynı eserin bir başka yerinde şöyle der:
“Hadîs, tefsîr, tasavvuf ve fıkıh âlimleri, tıpkı dört imâm ve onlara tâbi olanlar gibidirler.”28
Hâfız Ebü’l-Fîda İbn-i Kesîr ed-Dımeşkî el-Bidâye ve’n-nihâye isimli eserinde şöyle der:
“Tahâvî, her ne kadar (kıyâmet alâmeti olarak) gü-neşin batıdan doğacağı konusundaki Hz. Alî (r.a.) hadîsi hakkında kafa karışıklığına düşmüş olsa da Ebû Hanîfe (r.a.)’in bu rivâyeti inkâr ettiği ve rivâyet eden kişiyi alaya aldığı rivâyet edilmiştir. Ebü’l-Abbâs b. Ukde’nin, Ca‘fer b. Muhammed b. Umeyr -Süleyman b. Abbad isnâdıyla -Beşşâr b. Derra’dan nakline göre Ebû Hanîfe (r.a.), Muhammed b. en-Nû’man’la karşı karşıya gelince ona “‘(Kıyametin büyük alâmeti olan) güneşin batıdan doğması hadîsini kimden rivâyet ettin?’ diye sorar. Muhammed, ‘Senin ‘Ey Sâriye! Dağa çık, dağa!’29 hadîsini rivâyet ettiğin râvîden başkasından’ diye cevâb verir. İşte bu tavrı takınan kişi, ibret alan âlimlerden birisi olan Ebû Hanîfe (r.a.)’dir. Kendisi Kûfe’li olup, Hz. Alî (r.a.)’i sevme ve Yüce Allâh’ın ve Peygamberi (s.a.v.)’in onu üstün tuttuğu şeylerle üstün kılma noktasında kusur ettiği suçlamasına uğramayan bir imâmdır. O, buna rağmen râvînin bu rivâyetini inkâr etmektedir.

Muhammed b. Nû’man’ın, Ebû Hanîfe (r.a.)’e söy-lediği söz ise sorulan soruya cevâb olmayıp aksine sa-dece yersiz bir karşı gelmeden ibarettir. Muhammed b. Nû’man bu cevabıyla şöyle demiş oluyor: Ben bu hadîsi Hz. Alî (r.a.)’in fazîleti hakkında rivâyet ettim. Bu hadîs her ne kadar garip bir hadîsse de gariplikte benzeri var-dır. Bu benzer de Hz. Ömer (r.a.)’in fazîleti hakkında senin “Yâ Sâriye! el-cebele!= Ey Sâriye dağa çık, dağa!” şeklindeki rivâyetindir. Muhammed b. Nû’man’dan gelen bu rivâyet, isnâd ve metin açısından Ebû Hanîfe (r.a.)’in rivâyeti gibi olmadığı için sahîh değildir. Hz. Peygamber (s.a.v.)’in zannının doğruluğu-na şahâdet ettiği bir imâmın hayırlı bir meseleyi bildir-mesi nerede, kıyâmetin en büyük alâmetlerinden olan güneşin battıktan sonra tekrar doğma haberi nerede!”30

Hâfız İbn Hacer, Lîsânu’l-mîzân’isimli eserinde şöyle der:
“Kûfe’de Tâku’l-Mahâmil’de bir çarşıya nispeten Şeytânu’t-Tâk (Tâk isimli çarşının şeytanı) lâkabını alan Ebû Ca‘fer Muhammed b. Alî b. en-Nû’man b. Ebû Tarîfe el-Becelî el-Kûfî, adı geçen çarşıda sarfla31 meşgûl olurdu. Kendisine Şeytânu’t-Tâk lâkabını veren ilk kişinin Ebû Hanîfe (r.a.) olduğu söylenmekte olup, Ebû Hanîfe (r.a.)’in huzurunda kendisiyle Harûrîlerden birisi arasında geçen bir tartışmadan dolayı bu lâkabı almıştır. Kendisinin Hz. Alî (r.a.)’in fazîletlerine dair bir rivâyet hakkında Ebû Hanîfe (r.a.) ile de tartışması olmuştur. Bu rivâyette dedesine nispetle kendisine Mu-hammed b. en-Nû’man denilmiştir. Ebû Hanîfe (r.a.) rivâyetini inkâr eder bir üslûpla “Hz. Alî (r.a.)’in (kıyâmet alâmeti olarak) güneşin batıdan doğacağını ifâde eden hadîsini kimden rivâyet ettin?” diye sorunca o da “Senin ‘Yâ Sâriye el-cebele= Ey Sâriye! Dağa çık dağa! hadîsini rivâyet ettiğin râvîden başkasından diye cevâb vermiştir.”32

Hanbelî imâmı olup İbn Kayyim el-Cevziyye diye meşhûr olan İmâm Hâfızu’l-hücce Şemsüddin Ebû Ab-dullah Muhammed İ’lamû’l-Muvakkıîn an Rabbi’l-âlemîn isimli eserinde şöyle der: “Dört imâm ve fıkıh âlimleri, Amr b. Şuayb’ın babası vâsıtasıyla dedesinden rivâyet ettiği sahifeyi delil olarak kullanmışlardır. Fetva imâmları içerisinde bu esere ihtiyaç duymayan ve onu delil olarak kullanmayan kimsenin bulunmadığı bilin-mektedir. Bu sahifeyi Ebû Hatîm el-Büstî, İbn Hazm ve başkaları gibi fıkıh ve fetvâ yükünü kaldıramayan kim-seler tenkîd etmişlerdir.”33
İbn Kayyim eserinin bir başka yerinde “Sahâbe, tâbiîn, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, Mâlik, Ebû Hanîfe (r.a.), Ebû Yusuf, Buhârî ve İshâk gibi hadîs imâmlarının metodu ise şudur” demektedir.34
Bu büyük ve tenkîd önderi imâmlar yani Ebû Davûd, Tirmizî, Hakîm, Beyhakî, İbn Abdülber, İbn Teymiye, İbn Kayyim ve İbn Kesir, İmâm Ebû Hanîfe (r.a.)’in -muhaddis imâmlardan tenkîdçi diğer hâfız imâmlar gibi- cerh, ta‘dil, tashih (sahih kılma) ve ta’lîl (hadîsin sakat olduğunu ifâde etme) ilminde görüşüne başvurulan meşhûr hadîs imâmlarından birisi olduğuna kanaat getirmişlerdir.

Mütekaddimûn ve müteahhirûn neslinden muhaddis ve hâfızların önde gelenleri Ebû Hanîfe (r.a.)’in hadîs ilmindeki parlaklığını, zaptını, kâbiliyetini, hıfzını ve rivâyetindeki takvâsını kabûl ederler.
Hatib el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd isimli eserinde şöyle der: “Cevherî’nin Muhammed b. İmran el-Merzubanî -Abdulvahid b. Muhammed el-Hasibî -Ebû Müslim el-Keccî İbrâhîm b. Abdullah -Muhammed b. Sa‘îd Ebû Abdullah el-Kâtib isnâdıyla nakline göre Abdullah b. Dâvûd el-Hureybî, “Müslümanlar kıldıkları namazlarda Ebû Hanîfe (r.a.)’e duâ borçludurlar” de-miştir. Hureybî bundan sonra Ebû Hanîfe (r.a.)’in sün-netleri ve fıkhı müslümanlar için nasıl muhâfaza etti-ğinden sözetmiştir.”35

Burada adı geçen Hureybî (rh.a.)’in hadîs hâfızlarının önde gelenlerinden birisi olduğunu belirt-mek gerekir. Zehebî Tezkiretu’l-huffâz isimli eserinde onu hâfız, imâm ve önder olarak niteler.36 Vekî’in “Abdullah b. Dâvûd el-Hureybî’nin yüzüne bakmak ibâdettir” dediği rivâyet edilmiştir.
Zehebî bir başka yerde şöyle der: “Hureybî’ye ‘Ebû Hanîfe (r.a.) birçok meselede önceki söylediği görü-şünden rücû etmiştir’ denilince, Hureybî ‘Fakih ancak, ilmi genişlediği zaman (görüşünden) rücû eder’ demiş-tir.
Hadîs hâfızı ve önde gelen bir âlim olan Hureybî, Ebû Hanîfe (r.a.)’i ilim genişliği ve sünenleri ezberlemiş olmakla nitelemektedir.
Hatib el-Bağdâdî eserinin bir başka yerinde şöyle rivâyet eder: “el-Hallal’ın, el-Harîrî -İbrâhîm en-Nehaî -Süleyman b. er-Rabî el-Hazzaz -Muhammed b. Hafs -el-Hasen b. Süleyman isnâdıyla nakline göre Hasen b. Süleyman “İlim zuhur etmedikçe kıyâmet kopmayacak-tır”37 hadîsini tefsîr ederken ‘Hadîste sözü edilen ilim, Ebû Hanîfe (r.a.)’in ilmi ve onun rivâyetleri tefsîridir’ demiştir.”

Yukarıdaki rivâyette ismi geçen el-Hasen b. Süley-man’ın hadîs hâfızlarından biri olarak kabûl edildiğini, Zehebî’nin Tezkiretu’l-huffaz ve Siyeru a’lami’n-nübelâ isimli eserinde38 hayat hikâyesini zikrettiğini belirtmek isteriz.39 Zehebî Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ isimli eserinde Hasen b. Süleyman’ı “Hadîs hâfızı, rivâyetinde titiz, imâm Ebû Alî Hasen b. Süleyman, Basralı olup Mısır’da yerleşmiştir. Kendisini İbn Yunus hâfız olarak nitelemektedir” şeklinde tanıtmaktadır.
Hadis hâfızı Hasen b. Süleyman’ın İmâm Ebû Hanîfe (r.a.)’i nasıl övdüğünü, onun ilmini, hadîsleri ve nakilleri tefsîrini nasıl methu senâ ettiğini hep birlikte görmüş bulunmaktayız.
Hatib el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd isimli eserinde şöyle der: “Hasen b. Ebû Bekr el-Kâdî’nin Ebû Nasr Ahmed b. Nasr b. Muhammed b. İşkâb el-Buhârî -Muhammed b. Halef b. Recâ isnâdıyla Muhammed b. Seleme’den nakline göre Halef b. Eyyûb, ‘İlim, Yüce Allâh’dan Muhammed (s.a.v.)’e, sonra O’nun sahâbelerine, onlardan tâbiîne ve onlardan da Ebû Hanîfe (r.a.) ve arkadaşlarına intikâl etti. Artık dileyen hoşnûd olsun, dileyen de kızsın!’ demiştir.”40

Kanaatimizce yukarıdaki rivâyette geçen Halef b. Eyyûb’un ifâdesi, İbn Hazm’ın, Muhammed b. Nasr el-Mervezî hakkındaki sözüne benzemektedir. Zehebî, İbn Nasr el-Mervezî’nin hayatını Siyeru a’lami’n-nübelâ isimli eserinde şu şekilde aktarmaktadır: “Ebû Mu-hammed b. Hazm eserlerinden birinde şöyle der: ‘İbn Nasr el-Mervezî, insanların en bilgini, sünnetleri en çok bilen, onları en çok zabteden, ma‘nâlarını en çok hatı-rında tutan, sahîhlerini en iyi kavrayan ve âlimlerin ihtilâf ettikleri noktalarla icmâ ettikleri husûsları en iyi bilendir.’ ”41
Zehebî şöyle devam ediyor: Bu niteliğin sahâbelerden sonra Muhammed b. Nasr el-Mervezî’den başka hiç kimsede tam olduğunu bilmiyoruz. ‘Mu-hammed b. Nasr’ın bilmediği hadîs ve sahâbe görüşü yoktur’ diyen yanlış konuşmuş olmaz.
Zehebî, daha sonra şu tespiti yapıyor: “İbn Hazm, İbn Nasr’ın geniş ve kapsamlı bir bilgiye sâhib olduğu yolundaki iddiâsını onun eserlerine dikkatlice baktıktan sonra ileri sürmüştür. Buna benzer bir iddiâ, Ahmed b. Hanbel ve emsalleri için de ileri sürülebilir. Doğrusunu ancak Yüce Allâh bilir.”42

İbn Hazm’ın Muhammed b. Nasr ve İmam Zehebî’nin de Ahmed b. Hanbel ve benzerleri hakkın-daki iddiaları isabetli ise o zaman aynı yaklaşımın İmâm-ı A‘zam Ebû Hanîfe (r.a.) açısından haydi haydi geçerli olması gerekir. Çünkü Ebû Hanîfe (r.a.), Ahmed b. Hanbel ve İbn Maîn’in hocası Halef b. Eyyûb’un şu şahâdetiyle müctehîdlerin ilki, en âlimi, en fakihi ve en önde gelenidir. Halef b. Eyyûb’un Ebû Hanîfe (r.a.) hakkındaki bu kanaati, ancak onun fıkhını ve mezhe-bindeki mahâretini yakından ve derinlemesine gördük-ten sonra meydana gelmiştir. Bu, yetenekli ve takvâ sâhibi bir imâm hakkında doğru biçimde yapılmış bir tespittir. Nasıl doğru olmasın ki?! İbn Nedim’in eseri el-Fihrist’de ifâde ettiği üzere ilim karada, denizde, doğuda, batıda, uzakta ve yakında onun tedvîninden ibârettir.43

el-Mişkât isimli eserin şârihi, aklî ve naklî ilimleri kendi nefsinde toplamış, Hz. Peygamber (s.a.v.)’in sünneti konusunda doyum noktasına ulaşmış, önde ge-len büyük âlimlerden, hıfz ve anlayış sâhibi meşhûr âlimlerden biri olan Molla Alîyyülkârî Senedu’l-enâm fî şerhi Müsnedi’l-İmâm isimli eserinde aynen şöyle der: “Ebû Hanîfe (r.a.)’in sahîhi ve zayıfıyla birlikte hadîsleri geniş bir şekilde bilmesi, onun hakkında hüsn-ü zan beslemeyi gerekli kılmaktadır.”44-45
Yukarıda adı geçen Halef b. Eyyûb hakkında Sadruleimme el-Muvaffak b. Ahmed el-Mekkî, Menâkıbu’l-İmâmi’l-Azam isimli eserinde aynen şöyle der: “Halef b. Eyyûb, Belh’tendir. Ebû Hanîfe (r.a.)’den rivâyette bulunmamıştır. Ancak Ebû Yu-suf’tan rivâyeti vardır. Halef b. Eyyûb, zamanının en zâhidi ve ibâdete en düşkün olanı idi. Abdullah b. el-Mübârek’e gelmiş, Abdullah onunla kucaklaşmış ve kendisine ikrâmda bulunmuştur. Halef, Abdullah’ın huzurundan kalkıp gittiğinde Abdullah ‘Bu zâtın sîmâsı cennetliklerinkine ne kadar çok benziyor!’ demiştir. Halef, Hammad b. Seleme’den hadîs almıştır. Huzûrundan kalktığında Hammad, ‘Bu zâtın sîmâsı ve hidâyeti ne kadar güzel! Horasan’dan bu adamdan daha hayırlısı bizim huzûrumuza gelmiş değildir’ demiştir. Halef, hicrî 205 yılında vefat etmiştir. Cenâzesi kaldırıldığı gün Belh vâlisi Nuh b. Esed onun tabutunu omuzlayıp, musallaya kadar götürmüştür. Cenâze namazını Nuh b. Esed kıldırmıştır. Namazın sonunda selam verince yukarıdan ‘Ey Nuh b. Esed! Yeryüzünün en hayırlısı Halef b. Eyyûb’un cenâze namazını kıldır-dın. Sen de kurtuluşa erdin’ diye bir ses işitmiştir.”46

Zehebî, Siyeru a‘lami’n-nübelâ isimli eserinde şöyle der: “Halef b. Eyyûb imâm, muhaddis, fakih ve doğu-nun müftüsü idi. Künyesi Ebû Sa‘îd el-Âmirî el-Belhî el-Hanefî’dir. Zâhid ve âlim olup Belhlidir. Kadı Ebû Yusuf nezdinde fıkıh öğrenmiş, İbn Ebû Leylâ, Avf b. el-Arabî, Muammer b. Râşid ve bir grup âlimden ilim almıştır. Bir süre İbrâhîm b. Edhem (k.s.) ile arkadaşlık etmiştir. Yahyâ b. Ma‘în, Ahmed b. Hanbel, Ebû Kureyb, Alî b. Seleme el-Labakî ve beldesinin insanları kendisinden hadîs rivâyet etmişlerdir.”47
İlerideki bölümlerde eski muhaddis imâmların ve müteahhirûn hadîs hâfızlarının İmâm Ebû Hanîfe (r.a.)’in hâfızasının gücü, ilminin genişliği hakkındaki övgüleri gelecektir. Bu methiyeler, az önce geçen ulemânın sözünü doğrular mâhiyette olup, onların söy-lediklerinden çok daha ileri giden sözlerdir. Başarı an-cak Allâh (c.c.)’ün sâyesindedir.